“Quý bà quý cô có hàng triệu cách ăn mặc. Nguyên do của hàng triệu cách ăn mặc ấy đều là … đàn ông”. Trong câu nói đùa này hời hợt này, có một ý tưởng cần đào sâu :

Thật vậy, có một khác biệt quan trọng giữa chuyện Narcisse thấy anh ta đẹp đến độ tự yêu mình tha thiết khi nhìn hình ảnh của anh phản chiếu trên mặt nước (1), với bà hoàng trong truyện cổ tích tối ngày hỏi tấm gương thần xem : “ai là người đẹp nhất ?”

Narcisse không cần hỏi. Tình yêu chính mình nằm trong nội tâm của anh. Khách thể hòa hợp với chủ thể, biến mất trong chủ thể. Cái đẹp của anh không lệ thuộc bất cứ ai khác.

Bà Hoàng của cổ tích thì khác. Bà ta cần một phê phán từ bên ngoài. Cái đẹp của bà cần được công nhận. Nó lệ thuộc vào kẻ khác.

Vì sao ?

Các bạn đọc tôi đã lâu đều biết là tôi sẽ không nêu lên vấn đề “bản chất”. Chúng ta phải tìm nguyên do ấy trong các điều kiện thực tế, sinh lý, tâm lý, xã hội :

Khi con người nguyên thủy khám phá ra là người nam đã “gieo” hạt giống của các bé trai trong bụng của người nữ, thì người nam liền tự cho phép mình sở hữu thân thể của người nữ , như vợ (vì họ sở hữu “hạt giống” mà họ đã gieo), như người hầu (hệ quả của việc sở hữu thân thể), và như vật trao đổi (người nam không có quyền giao hợp với chị em của mình, nên trao đổi họ với chị em người khác) (2). Phụ nữ trở thành một “sự vật”, một “công cụ”. Đặc tính của sự vật hay công cụ (tốt, đẹp, bền, tiện dụng …) tùy thuộc những khách thể ngoài nó.

Sự diễn dịch một hiện tượng sinh lý đã đưa đến một trong những tập quán cổ xưa và khó gột bỏ nhất của lịch sử loài người. Khi người ta mặc cho một bé gái một bộ áo, chải tóc cho nó, gắn lên một đóa hoa … thì người ta thường trầm trồ khen xinh, “dễ” thương, “đáng” yêu v.v… những phát biểu rất nặng ý nghĩa. Các bé trai mặc áo mang số của Neymar hay Mbape thì chỉ tự hãnh diện vì “oai phong” của mình. Đến sau này, khi trình luận án, các nữ tiến sĩ, thạc sĩ cũng sẽ được giám khảo khen là khả ái, “charmante” (như triết gia Manon Garcia kể lại), một điều không thể chấp nhận đối với một thí sinh nam.

Thế giới của chúng ta đang thay đổi, đặc biệt là tương quan nam nữ. Những suy nghĩ nêu trên có thể giúp chúng ta sống hòa nhịp với sự thay đổi ấy.

Nguyễn Hoài Vân
20/10/2018